Les

Grammatica - Les 01

Basisles over naamwoordklassen, significante letters, determinatoren, nominale zinnen, voornaamwoorden en een nagekeken vertaaloefening.

Begrippen

Kernbegrippen

Kaal substantief Gedetermineerd substantief Significante letters Determinatorkeuze Nul-determinatie Verbindingsvoornaamwoorden Tweeledige nominale zin Onafhankelijke persoonlijke voornaamwoorden Nomina sacra

Definities

Een kaal substantief (zelfstandig naamwoord) is een basiswoord zonder enige vorm van determinatie (bepaaldheid), vaak in de vorm van prefixen (voorvoegsels).
Een gedetermineerd (bepaald) substantief is voorzien van een determinator (bepaler), vaak in de vorm van een voorvoegsel.

Woordenschat: Kale zelfstandige naamwoorden

Het Koptisch onderscheidt twee geslachten, mannelijk m en vrouwelijk v, en twee getallen, singularis s en pluralis p. Zulke informatie zit vaak vervat in het determinerprefix eerder dan in het kale zelfstandig naamwoord zelf. Zie de volgende sectie over determinatoren voor een eerste praktische toepassing.

Mannelijk m		Vrouwelijk v
Ⲣⲱⲙⲓ	“man, mens”	Ⲥ̀ϩⲓⲙⲓ	“vrouw, echtgenote”
Ⲓⲱⲧ	“vader”	Ⲙⲁⲩ	“moeder”
Ⲥⲟⲛ	“broer”	Ⲥⲱⲛⲓ	“zus”
Ϣⲏⲣⲓ	“zoon”	Ϣⲉⲣⲓ	“dochter”
Ⲕⲁϩⲓ	“aarde”	Ⲫⲉ	“hemel”
Ⲁⲅⲓⲟⲥ	“heilige, sint”	Ⲉⲕⲕ̀ⲗⲏⲥⲓⲁ̀	“kerk”
Ϯⲙⲓ	“dorp”	Ⲡⲟⲗⲓⲥ	“stad”

Opmerking: Een onzijdig geslacht kan af en toe voorkomen, vooral bij etymologisch Griekse adjectieven. De productieve functie ervan is beperkt, maar het kan wel helpen om animate en inanimate referenten van elkaar te onderscheiden.

Significante letters

Deze significante letters keren voortdurend terug in de Koptische grammatica en vormen vaak de basis van de Koptische patroongrammatica. De volgende paragraaf over de determinatoren toont meteen een eerste concrete toepassing.

Mannelijk m	ⲡ /p/	ⲫ /pʰ/	ϥ /f/
Vrouwelijk v	ⲧ /t/	ⲑ /tʰ/	ⲥ /s/
Meervoud p	ⲛ /n/	- geen vorm	ⲟⲩ /u, w/

Selectie van determinatoren

Voorbeeldwoorden: Ⲥⲟⲛ “broer” / Ⲥⲱⲛⲓ “zus” / Ⲥⲱⲛⲓ “zussen”

Type	Mannelijk m	Vrouwelijk v	Meervoud p
Onbepaald	Ⲟⲩⲥⲟⲛ “een broer”	Ⲟⲩⲥⲱⲛⲓ “een zus”	Ϩⲁⲛⲥⲱⲛⲓ “zussen”
Bepaald (lang)	Ⲡⲓⲥⲟⲛ “de broer”	Ϯⲥⲱⲛⲓ “de zus”	Ⲛⲓⲥⲱⲛⲓ “de zussen”
Bepaald (kort)	Ⲡ̀ⲥⲟⲛ “de broer”	Ⲧ̀ⲥⲱⲛⲓ “de zus”	(Geen korte vorm)
Bezittelijk	Ⲡⲁⲥⲟⲛ “mijn broer”	Ⲧⲁⲥⲱⲛⲓ “mijn zus”	Ⲛⲁⲥⲱⲛⲓ “mijn zussen”
Aanwijzend	Ⲡⲁⲓⲥⲟⲛ “deze broer”	Ⲧⲁⲓⲥⲱⲛⲓ “deze zus”	Ⲛⲁⲓⲥⲱⲛⲓ “deze zussen”

Opmerking: ⲡⲓ- en ⲡ̀- zijn synoniemen. We spreken van lange vs. korte bepaalde lidwoorden.

Nul-determinatie

Het Koptisch is een hoog-gedetermineerde taal. Vaak (90% van de gevallen) worden zelfstandige naamwoorden dus van een determinator (voorvoegsel) voorzien. Nul-determinatie blijft echter een belangrijke uitzondering waarbij zelfstandige naamwoorden toch zonder determinator kunnen voorkomen. Dit doet zich bijvoorbeeld voor met het hoeveelheidswoord ⲛⲓⲃⲉⲛ “elk/ieder”.

^Ø-ⲣⲱⲙⲓ ⲛⲓⲃⲉⲛ“iedere mens”
^Ø-ⲥ̀ϩⲓⲙⲓ ⲛⲓⲃⲉⲛ“elke vrouw”
^Ø-ⲁⲅⲓⲟⲥ ⲛⲓⲃⲉⲛ“iedere heilige”
^Ø-ⲉⲕⲕ̀ⲗⲏⲥⲓⲁ̀ ⲛⲓⲃⲉⲛ“iedere kerk”

Tweeledige nominale zin

Er zijn drie verbindingsvoornaamwoorden in het Koptisch. Ze verschijnen pas na het eerste woord (of de eerste woordgroep) van de zin. We noemen deze woorden postpositief (achter geplaatst) of enclitisch (aanleunend tegen het voorgaande woord), wat betekent dat ze in de schrijfwijze ook als een geheel aan het voorgaande woord vast kunnen staan. We markeren deze met het symbool ‘≡’.

≡ⲡⲉ m “hij, het”
≡ⲧⲉ v “zij, het”
≡ⲛⲉ p “zij, het”

Volgens de conventie laten we er meestal een spatie voor staan, ook al kunnen ze ook direct aan het vorige woord vast geschreven worden. Dus ⲟⲩⲓⲱⲧ ⲡⲉ en ⲟⲩⲓⲱⲧⲡⲉ betekenen hetzelfde.

Toepassingen

In het Koptisch (net zoals in Semitische talen zoals Hebreeuws of Arabisch) is er geen werkwoord ‘zijn’. Maar in het Nederlands zijn we verplicht om het te gebruiken, anders is de vertaling fout.

Ⲟⲩⲓⲱⲧ ⲡⲉ.“Hij is een vader.”
Ⲡⲁⲓⲱⲧ ⲡⲉ.“Hij is mijn vader.”
Ⲡⲁⲓⲓⲱⲧ ⲡⲉ.“Het is deze vader.”
Ⲧⲁⲙⲁⲩ ⲧⲉ.“Zij is mijn moeder.”

Ⲟⲩⲥ̀ϩⲓⲙⲓ ⲧⲉ.“Zij is een vrouw.”
Ϩⲁⲛⲥⲱⲛⲓ ⲛⲉ.“Zij zijn zussen.”
Ϩⲁⲛⲣⲱⲙⲓ ⲛⲉ.“Het zijn mannen.”
Ⲛⲓⲁⲅⲓⲟⲥ ⲛⲉ.“Het zijn de heiligen.”

Onafhankelijke persoonlijke voornaamwoorden

Naast de verbindingsvoornaamwoorden bestaan er ook de onafhankelijke persoonlijke voornaamwoorden. Bij de tweeledige nominale zin is het gebruik van de verbindingsvoornaamwoorden de standaard (verplicht). Voor het benadrukken van zulke nominale zinnen kan men ook de onafhankelijke persoonlijke voornaamwoorden inschakelen. Deze zijn prepositief:

Ⲛ̀ⲑⲟϥ m “hij, het”
Ⲛ̀ⲑⲟⲥ v “zij, het”
Ⲛ̀ⲑⲱⲟⲩ p “zij, het”

Voorbeelden

Ⲛ̀ⲑⲟϥ, ⲡⲁⲓⲱⲧ ⲡⲉ. “Hij is mijn vader.”
Ⲛ̀ⲑⲟⲥ, ⲧⲁⲙⲁⲩ ⲧⲉ. “Zij is mijn moeder.”
Ⲛ̀ⲑⲱⲟⲩ, ⲛⲁⲥⲱⲛⲓ ⲛⲉ. “Zij zijn mijn zussen.”

De onderlijnde letters zijn significante letters.

Afkortingen

In de Koptische literatuur worden enkele veelvoorkomende afkortingen gebruikt, meestal om heilige namen (nomina sacra) aan te duiden. De conventionele manier om afkortingen in het Koptisch weer te geven, is door een horizontale lijn boven het afgekorte woord te plaatsen.

In een liturgische context kunnen woordafkortingen ook soms naar veelvoorkomende zinnen verwijzen:

ⲕ̅ⲉ̅ = ⲕⲩⲣⲓⲉ̀ ⲉⲗⲏⲥⲟⲛ “heer ontferm U”
ⲭ︦ⲉ︦ = ⲭⲉⲣⲉ ⲛⲉ Ⲙⲁⲣⲓⲁ “wees gegroet Maria”
ⲛ︦ⲧ︦ⲉ︦ϥ︦ = ⲛ̀ⲧⲉϥⲭⲁ ⲛⲉⲛⲛⲟⲃⲓⲛⲁⲛ ⲉ̀ⲃⲟⲗ “om onze zonden te vergeven”
ⲧ︦ⲱ︦ⲃ︦ = ⲧⲱⲃϩ ⲙ̀Ⲡ̀ϭⲱⲓⲥ ⲉ̀ϩ̀ⲣⲏⲓ ⲉ̀ϫⲱⲛ “bid tot de Heer voor ons”

Voluit	Afkorting	Betekenis
Ⲁⲗⲗⲏⲗⲟⲩⲓⲁ̀	ⲁ̅ⲗ̅	“halleluja”
Ⲁ̀ⲙⲏⲛ	ⲁ̅ⲙ̅	“amen”
Ⲥⲱⲧⲏⲣ m	ⲥ̅ⲱ̅ⲣ̅, ⲥ̅ⲣ̅	“verlosser”
Ϭⲱⲓⲥ m	͞⳪̅, ϭ̅ⲥ̅	“heer, dame”
Ⲕⲩⲣⲓⲟⲥ (-ⲉ̀) m	ⲕ̅ⲉ̅	“heer”
Ⲭⲉⲣⲉ	ⲭ̅ⲉ̅	“gegroet”
Ⲓⲏⲥⲟⲩⲥ N^m	Ⲓⲏ̅ⲥ̅, Ⲓⲥ̅, Ⲓ᷍ⲥ	Jezus
Ⲡⲓⲭⲣⲓⲥⲧⲟⲥ N^m	Ⲡⲭ̅ⲥ̅, Ⲡⲭ᷍ⲥ	Christus
Ⲡ̀ⲛⲉⲩⲙⲁ m	ⲡ̅ⲛ̅ⲁ̅	“geest”
Ⲉ̀ⲑⲟⲩⲁⲃ	ⲉ̅ⲑ̅ⲩ̅, ⲉ̅ⲑ̅	“heilig”
Ⲫ̀ⲛⲟⲩϯ	ⲫ︦ϯ︦, ⲫ᷍ϯ, ⲫ̀ϯ	“(de) God”

Oefening 01

Vertaal de volgende nominale uitdrukkingen in het Koptisch (een oplossing is voldoende).

Begrippen

Begrippenlijst

Kaal substantief

nounsterminology

Een basisvorm van een zelfstandig naamwoord zonder expliciet determinerprefix. Les 1 gebruikt kale substantieven als vertrekvorm voordat determinatie wordt toegevoegd.

Verwante begrippen

Gedetermineerd substantief Determinatorkeuze Nul-determinatie

Gedetermineerd substantief

nounsdeterminers

Een zelfstandig naamwoord dat voorzien is van een determinator, meestal als prefix. In Les 1 omvat dit onbepaalde, bepaalde, bezittelijke en aanwijzende vormen.

Verwante begrippen

Kaal substantief Determinatorkeuze Nul-determinatie

Significante letters

patternsletters

Terugkerende mannelijke, vrouwelijke en meervoudige patroonletters die helpen om determinator- en voornaamwoordgedrag in de Bohairische grammatica te voorspellen.

Verwante begrippen

Determinatorkeuze Onafhankelijke persoonlijke voornaamwoorden

Determinatorkeuze

determinersprefixes

De regelmatige keuze van determinerprefixen volgens mannelijke, vrouwelijke of meervoudige naamwoordsvormen en de bedoelde grammaticale betekenis.

Verwante begrippen

Significante letters Nul-determinatie Gedetermineerd substantief

Nul-determinatie

determinersexceptions

Een context waarin een zelfstandig naamwoord zonder expliciet determinerprefix verschijnt. Les 1 benadrukt ⲛⲓⲃⲉⲛ als een veelvoorkomende aanleiding voor dit patroon.

Verwante begrippen

Determinatorkeuze Kaal substantief

Verbindingsvoornaamwoorden

pronounssyntax

Postpositieve enclitische voornaamwoorden zoals ≡ⲡⲉ, ≡ⲧⲉ en ≡ⲛⲉ die de tweeledige nominale zin structureren.

Verwante begrippen

Tweeledige nominale zin Onafhankelijke persoonlijke voornaamwoorden

Tweeledige nominale zin

syntaxnominal-sentence

Een nominaal zinsmodel dat een predicaatwoordgroep plus een verbindingsvoornaamwoord gebruikt in plaats van een tegenwoordige tijd van het werkwoord “zijn”.

Verwante begrippen

Verbindingsvoornaamwoorden Onafhankelijke persoonlijke voornaamwoorden

Onafhankelijke persoonlijke voornaamwoorden

pronounsemphasis

Prepositieve voornaamwoorden zoals ⲛ̀ⲑⲟϥ, ⲛ̀ⲑⲟⲥ en ⲛ̀ⲑⲱⲟⲩ die gebruikt kunnen worden voor nadruk naast het standaardpatroon met verbindingsvoornaamwoorden.

Verwante begrippen

Verbindingsvoornaamwoorden Tweeledige nominale zin Significante letters

Nomina sacra

abbreviationsliturgical

Traditionele afkortingen van heilige namen en liturgische formules, meestal gemarkeerd met een bovenstreep in Koptische handschriften en kerkboeken.

Bibliografie

Bronnen

Inleiding tot het Bohairisch Koptisch: Basisgrammatica
Deel I (3 delen)
Kyrillos Wannes
Binnenkort